Interesujące miejsca i miejscowości Powiatu Tomaszowskiego

Biała Góra, gm. Tomaszów Lubelski; wzniesienie o charakterze ostańcowym o wys. 349 m n.p.m., użytek ekologiczny; na jego kredowych stokach występuje roślinność kserotermiczna i stepowa: miłek wiosenny, wisienka karłowata, len złocisty, ożga zwyczajna, ostrożeń przetacznik; na płn. stoku grodzisko Medno z IX-XI w.; wyciąg narciarski orczykowy, dł. 460 m; ze szczytu rozległa panorama na Roztocze Środkowe.

Błudek, gm. Susiec, d. obóz zagłady w Puszczy Solskiej, założony w 1944 r. przez NKWD dla żołnierzy AK jako filia więzienia na Zamku Lubelskim, zlikwidowany w marcu 1945 r. dzięki zbrojnej akcji oddziałów AK z pow. biłgorajskiego; symboliczny cmentarz, krzyż, pomnik i obelisk.

Budynin, wieś na pograniczu Grzędy Sokalskiej i Równiny Bełskiej; dawna cerkiew greckokatolicka pw. Opieki Matki Bożej, drewniana, trzykopułowa, z 1887 r. z polichromiami i pełnym wyposażeniem, ob. kościół rzymskokatolicki pw. Niepokalanego Poczęcia NPM, obok drewniana dzwonnica, figura św. Floriana polichromowana z XIX w. i dom duchowieństwa prawosławnego, drewniany z końca XIX w.

Celestynów, gm. Rachanie, ruiny murowanego dworu z XIX w. i pozostałość parku krajobrazowego.

Ciotusza Stara, gm. Susiec, wieś na Roztoczu Środkowym; założona w 1591 r. przez Oleśnickich, o którą toczyli spór z Zamoyskimi – założycielami sąsiedniej Ciotuszy Nowej; dwa drewniane młyny wodne z 1880 r.; drewniana kapliczka z figurą św. Stanisława Biskupa z pocz. XX w.

Czartowiec, gm. Tyszowce, wieś na Grzędzie Sokalskiej; d. cerkiew greckokatolicka z l. 1844-48 pw. MB Łaskawej, murowana, w l. 1875-1915 prawosławna, ob. kościół rzymskokatolicki pw. Przemienienia Pańskiego; ruiny klasycystycznego dworu murowanego z pocz. XIX w. otoczone parkiem krajobrazowym.

Czermno, gm. Tyszowce, dobrze zachowane grodzisko w dolinie Huczwy i Sieniochy, utożsamiane ze stolicą Grodów Czerwieńskich – Czerwieniem, powstałym w X w. przy szlaku handlowym z Kijowa przez Sandomierz do Krakowa, zniszczone przez Tatarów w 1240 r.; wały wys. 6 m tworzą zewnętrzny obwód o wymiarach 155 x 119 m.

Dobużek, gm. Łaszczów; dwór murowany z ok. 1915 r. przeniesiony z Typina w 1945r., piętrowy z kolumnadą i tympanonem, w otoczeniu parku krajobrazowego; kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła, murowany z 1749-51, rozbudowany w XIX/XX w. oraz dzwonnica, kostnica, składzik, plebania, otoczone ogrodzeniem z 1867 r. z kapliczkami i stacjami Drogi Krzyżowej oraz ruiny kościoła oraz klasztoru Jezuitów, wystawionych w latach 1736-58. a opuszczonych w 1773 r., przebudowanych w 1828 r. na pałac; drewniany dwór z ok. 1915 r., przewieziony z Typina w 1945 r., w otoczeniu parku krajobrazowego; ruiny zbrojowni (pozostałość zespołu zamkowego z XVI w.) przebudowanej na synagogę w XVIII w., którą zniszczono w 1941 r.

Dyniska, gm. Ulhówek, w d. dworze Izydory Skolimowskiej, w 1866 r. spędził lato Artur Grottger – wybitny malarz, przedstawiciel romantyzmu, który ukończył tu jeden z cykli rysunków pt. „Lithuania”, tu spotykał się ze swoją narzeczoną Wandą Monne.

Dzierążnia, gm. Krynice; kościół paraf. pw. Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja, murowany, jednonawowy, z II poł. XVIII w. kilkakrotnie odnawiany; plebania z 1934 r. i z 1905 r., zespół pałacowo-parkowy z XIX w. – dwór eklektyczny z II poł. XIX w., wzniesiony dla Gumińskich, oficyna z końca XVIII w., aleja lipowa w kształcie litery „V”; na cmentarzu kaplica grobowa Makomaskich powstała w 1934 r. z przebudowy cerkwi greckokatolickiej wzniesionej w 1828 r.

Grodysławice, gm. Rachanie; dawna cerkiew greckokatolicka z 1909 r., obecnie kościół pw. MB Królowej Świata, murowany, wyłożony z zewnątrz klinkierem.

Hrebenne, wieś nadgraniczna przy trasie drogowo-kolejowej z Warszawy i Lublina do Lwowa; b. cenny drewniany greckokatolicki zespół cerkiewny z XVII-XVIII w., m.in. cerkiew paraf., dzwonnica, furta, cmentarz, obok pomnikowe lipy.

Huta Lubycka, gm. Lubycza Królewska, stara roztoczańska wieś, lokowana w XVI w. jako własność królewska w pobliżu wzniesienia Krągły Goraj, ładnie usytuowana na skraju lasów; w pobliżu umocnienia „linii Mołotowa”.

Jurów, gm. Jarczów, grodzisko średniowieczne z VII-VIII w., w widłach Szyszły i Rzeczycy, o średnicy 130 m, ze znaleziskami z X/XI w.

Korhynie, gm. Jarczów, wieś na pograniczu Roztocza i Równiny Bełskiej; drewniany dworek należący dawniej do rodziny Ligowskich.

Kornie, gm. Lubycza Królewska, zamieszkała przed wojną niemal wyłącznie przez Ukraińców; cerkiew murowana, greckokatolicka pw. św. Praskewii z 1910 r. – ob. kościół łaciński, obok drewniana dzwonnica z XVIII w.; na przycerkiewnym cmentarzu – wapienne nagrobki „bruśnieńskie”, wśród nich krzyż z XVIII w. i pomnik ukraiński postawiony w 50-tą rocznicę akcji „Wisła”.

Kniazie, gm. Lubycza Królewska; imponujące ruiny cerkwi greckokatolickiej pw. św. Praskewii z 1806 r.; obok nieczynny cmentarz z licznymi krzyżami bruśnieńskimi.

Kościółek, gm. Susiec, dawne grodzisko – zamczysko na wzgórzu nad potokiem Jeleń; w XII-XIII w. gród obronny powstały na terenie osady z VIII/IX w.; w XVII-XVIII w. cerkiew greckokatolicka pw. św. Bazylego, przemianowana na kościół, rozebrany w 1796 r.; miejsce schronienia powstańców z 1863 r. i partyzantów AK – upamiętnione krzyżami i pomnikami.

Korczmin, gm. Ulhówek, wieś na Równinie Bełskiej; okazała cerkiew drewniana, greckokatolicka, trójdzielna nakryta ośmiopołaciowa kopułą, z 1658 r. – przykład kunsztu ciesielskiego dawnych mistrzów, w latach powojennych użytkowana jako kościół rzymskokatolicki, od lat 60-tych opuszczona i zdewastowana, pomimo częściowego remontu.

Krągły Goraj (388,7 m n.p.m.) – najwyższe wzniesienie w pow. tomaszowskim i woj. lubelskim a także w polskiej części Roztocza, położone na Roztoczu Południowym, porośnięte lasem bukowo-jodłowym, zbudowane z mioceńskich piaskowców wapnistych, przykrytych kilkumetrową czapą wapieni rafowych tworzących ostańcowy charakter wzgórza; na jego stokach i u podnóża zachowały się bunkry i okopy „linii Mołotowa”.

Leliszki, gm. Jarczów, nad dopływem Sołokiji, uroczysko w pobliżu wsi Żyłka; na miejscowym stawie odbywają się tradycyjne święta „Sobótek”, połączone z puszczaniem wianków na wodę, z zapalonymi świecami.

Łaszczówka, gm. Tomaszów Lub., wieś na Roztoczu Środkowym, wzmiankowana w 1609 r. jako miasto; w pobliżu wsi, w sierpniu 1914 r. armia austriacka pod dowództwem Auftenberga poniosła klęskę w bitwie z Rosjanami (zbiorowa mogiła zwieńczona krzyżem przy drodze Tomaszów Lub. – Bełżec); kościół pw. Św. Trójcy z 1983 r.; drewniany dwór z końca XVIII w. i resztki parku dworskiego z XIX w.; w okolicy zalew i stawy w dolinie Sołokiji.

Łosiniec, wieś w gm. Susiec, na pograniczu Roztocza Środkowego i Południowego, założona na prawie wołoskim w XVI w., od 1579 r. w Ordynacji Zamojskiej; dawna drewniana cerkiew greckokatolicka z XVIII w. pw. Opieki św. Józefa i św. Michała Archanioła, drewniana, obecnie kościół parafialny, we wnętrzu barokowy ołtarz z ikoną Matki Bożej z XVII w., obok trzykondygnacyjna drewniana dzwonnica i pomnikowe lipy; cmentarz wojenny z kwaterami 216 żołnierzy Armii „Kraków”, poległych w bitwie z Niemcami w dn. 17-20 września 1939 r.

Machnów Stary, gm. Lubycza Królewska, wieś na Równinie Bełskiej; dawna cerkiew greckokatolicka z 1900r., ob. kościół rzymskokatolicki.

Machnówek, gm. Ulhówek, wieś nadgraniczna na Równinie Bełskiej; kościół murowany z 1900-1912 r. pw. św. Jana Chrzciciela, obok plebania z 1910 r., na przykościelnym cmentarzu kamienna rzeźba nagrobna z 1931 r., autorstwa Aleksandra Zagórskiego, lwowskiego rzeźbiarza, przedstawiająca naturalnej wielkości Ukrainkę opartą o pień, trzymającą bukiet kwiatow; dzwonnica murowana z 1938 r., wzniesiona przy cerkwi greckokatolickiej, ktora spłonęła w 1962 r.

Majdan Górny, duża wieś na Roztoczu Południowym, u stóp Białej Góry, na szczycie której znajduje się grodzisko zwane „Medno”, zaliczane do Grodów Czerwieńskich, a na stokach wyciąg narciarski.

Majdan Sopocki, wieś letniskowa na Roztoczu Środkowym; ośrodek rekreacyjny nad 19 -hektarowym zalewem na rzece Sopot, z kąpieliskiem, plażami, wypożyczalnią sprzętu wodnego, polem biwakowym, stanicami harcerskimi; kwatery agroturystyczne.

Mosty Małe, gm. Lubycza Królewska, wieś na Roztoczu Płd., d. Wola Machnowska; pozostałości drewnianej cerkwi zbudowanej w 1917 r. w miejsce starszej, z której pozostała dzwonnica; za Sołokiją cmentarz greckokatolicki z nagrobkami z XIX w. i późniejszymi oraz z grobami żołnierzy radzieckich z okresu II wojny światowej.

Nabróż, gm. Łaszczów, wieś na Grzędzie Sokalskiej, jedna z najstarszych parafii w diecezji chełmskiej, erygowana w 1411 r. – wówczas pierwszy drewniany kościół, następny z 1596 r.: obecny kościół murowany pw. Wniebowzięcia NMP, św. Stanisława Biskupa i św Agnieszki fundował w 1684 r. Samuel Łaszcz, w latach 1901-05 przebudowany, znany jako lokalne sanktuarium maryjne; na cmentarzu – murowana kaplica grobowa Rakowskich z 1850 r. oraz neogotycki grobowiec Chrzanowskich z 1910 r.

Nadolce, stara wieś tworząca wraz z Łaszczowem jeden ośrodek osadniczy; zespół dworski o pow. 2 ha – wokół XIX-wiecznego dworu pozostałości parku angielskiego; zabytkowa kolumna, na szczycie której znajduje się bocianie gniazdo.

Niemirówek, gm. Tarnawatka; park dworski o pow. 0,5 ha, w którym znajduje się drewniany dwór a w jego pobliżu stary sad i nieduży staw; na łąkach dol. Wieprza grodzisko z VIII-X w., zniszczone w wyniku budowy zamku w XIV w., obecnie nieistniejącego.

Nowosiółki, gm. Telatyn, wieś na Grzędzie Sokalskiej, pozostałości po pięknym dawniej zespole parkowo-dworskim; kościół z ok. 1830 r. fundacji hr. E. Rastawieckiego (w podziemiach krypty grobowe rodziny), przejściowo cerkiew prawosławna, murowany, jednonawowy, barokowo-klasycystyczny, wewnątrz iluzjonistyczna polichromia z 1963 r. i obraz Chrystusa Ukrzyżowanego z XVIII w.

Paary, gm. Susiec, wieś na Równinie Biłgorajskiej, założona ok. 1700 r. w dobrach Ordynacji Zamojskiej, znana z huty szkła, papierni i cegielni – zachowały się resztki zabudowań d. huty oraz gwoździarni; koło wsi cmentarz wojenny, na którym pochowano żołnierzy Września 1939 r. oraz partyzantów z okresu II wojny światowej; kościół murowany pw. Ś.Ś. Apostołów Piotra i Pawła z 1982 r.

Pańków, gm. Tarnawatka, wieś na płn. stokach Roztocza Środk., w XVIII w. wieś królewska, o układzie przestrzennym owalnie ukształtowanym w XVI w.; na cmentarzu prawosławnym (d. greckokatolickim), w lesie, na zach. od wsi – mogiły ofiar pacyfikacji hitlerowskiej w 1943 r.

Pawłówka, gm. Rachanie, wieś w zach. części Grzędy Sokalskiej, na wzgórzu 1,5-hektarowy ośrodek dworski, dobrze zachowany, z czytelnym częściowo układem kompozycyjnym – prawdopodobnie dawniej stał tu dwór obronny; drewniany dworek z XIX/XX w.

Podhorce, gm. Tomaszów Lubelski; duża wieś na płn. i płd. brzegu Huczwy, dawna parafia greckokatolicka; kościół pw. Matki Boskiej Częstochowskiej z 1921-26 r., zamieniony w latach 1943-44 na magazyn zbożowy, trzynawowy, neobarokowy.

Posadów, gm. Telatyn, wieś na Grzędzie Sokalskiej, na płn. wysokim brzegu Kamionki grodzisko z X-XI w. o wspaniale zachowanym kształcie pierścieniowatych wałów, majdan wewnątrz o wymiarach 58 x 79 m; w pobliskim lesie znajduje się duży kurhan, u stóp którego są mogiły średniowiecznych rycerzy.

Potoki, gm. Lubycza Królewska, wieś na Roztoczu Płd.; niemal całkowicie zniszczona podczas walk w l. 1944-46; w 1763 wymieniana jako miasto; w pobliżu ślady umocnień linii Mołotowa, w tym rowy przeciwczołgowe (patrz: „Linia Mołotowa”).

Poturzyn, gm. Telatyn, wieś na Grzędzie Sokalskiej; pomnik k. byłej szkoły podstawowej ku czci Fryderyka Chopina, który przebywał tu w 1829 r. u swojego przyjaciela Tytusa Wojciechowskiego, w nieistniejącym już dworze; częściowo zachował się park oraz stawy tworzące kaskadowy system; na terenie cmentarza wojskowego z I wojny światowej stoi figura Madonny; na cmentarzu sakralnym kamienna figura Chrystusa – obie dłuta Konstantego Hegla, z 1842 r.

Przewalów, gm. Tyszowce, wieś w płd. części Kotliny Hrubieszowskiej; pozostałości starego zespołu dworskiego o pow. 3 ha – na wzgórzu malowniczo usytuowany dworek, częściowo przebudowany.

Rebizanty, gm. Susiec, letniskowa wieś na Roztoczu Środkowym w pobliżu rezerwatu krajobrazowego „Nad Tanwią”; d. dom magistratu miasta Tomaszów Lub. (obecnie dom strażaka), wzniesiony w I poł. XIX w., przeniesiony tu w 1975 r.; nad Tanwią głaz z tablicą upamiętniającą przekroczenie przez Józefa Piłsudskiego kordonu granicznego rosyjsko-austriackiego w 1901 r. w czasie ucieczki ze szpitala więziennego w Petersburgu.

Rzeplin, gm. Ulhówek, wieś na Grzędzie Sokalskiej, w której parafia powstała już w 1403 r.; w XVI w. zbór kalwiński a także cerkiew greckokatolicka; w okresie II wojny światowej prześladowania niemieckie i krwawe akcje UPA wobec ludności polskiej; kościół paraf. pw. Jana Chrzciciela z 1797 r., jednonawowy, barokowy, główny ołtarz pochodzi z zamku w Bełzie; 1 km na płd. od wsi grodzisko z XI-XII w., zniszczone w XIII w.

Rzeczyca, gm. Ulhówek, wieś na pograniczu Grzędy Sokalskiej i Równiny Bełskiej; nieczynny cmentarz greckokatolicki z murowaną kaplicą cmentarną z poł. XIX w. z podziemnymi kryptami, obecnie rzymskokatolicki.

Siedliska, gm. Lubycza Królewska, ładnie położona na Roztoczu Południowym, wieś nadgraniczna, lokowana w XV w. na prawie wołoskim, w XIX w. zakupiona przez Sapiehów, z którymi przyjaźnił się brat Albert Chmielowski; rozległy park o pow. 5 ha /użytek ekologiczny „Jalinka”/; dwór spalony przez UPA, zachowany starodrzew oraz kościół z pocz. XX w.; cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja, murowana, z 1901 r., nieczynna, obok drewniana dzwonnica z 1831 r.; kapliczka „nad źródełkiem”, drewniana; na cmentarzu grobowiec księcia P. Sapiehy; k. leśniczówki skamieniałe sekwoje z okresu trzeciorzędu oraz rosnące dęby pomnikowe.

Tarnoszyn, gm. Ulhówek, wieś na Równinie Bełskiej; kościół paraf. pw. MB Szkaplerznej i św. Stanisława z l. 1958-62, z wyposażeniem z XVII-XIX w. pochodzącym z wcześniejszego kościoła oraz świątyń w Uhnowie i Bełzie na Ukrainie; do 1994 r. stała we wsi drewniana greckokatolicka cerkiew parafialna z 1759 r., którą przeniesiono do Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie; pomnik ku czci mieszkańców wsi i okolic, zamordowanych przez UPA w 1944 r.

Teniatyska, gm. Lubycza Król., wieś na Roztoczu Płd.; osadzona na prawie wołoskim w 1508 r.; pozostałości po drewnianej cerkwi greckokatolickiej pw. św. Dymitra, zbudowanej w 1754 r.; na cmentarzu przycerkiewnym nagrobki i krzyże „bruśnieńskie”.

Ulów, gm. Tomaszów Lub., wieś u podnóża wzniesienia Wapielnia – nazwa wsi nawiązuje do istnienia w niej wielu pasiek; miejsce walk o Tomaszow Lub. we wrześniu 1939r.; przy drodze do Ciotuszy (2 km) – cmentarz wojenny.

Wapielnia, (368,5 m n.p.m.), najwyższe wzniesienie Roztocza Środkowego, ostaniec zbudowany z wapieni mioceńskich, d. wykorzystywany do wypalania wapna; skaliste wzgórze będące pomnikiem przyrody porastają buki, jodły i leszczyna.

Wasylów Wielki, gm. Ulhówek, duża rozczłonkowana wieś na Grzędzie Sokalskiej; kościół parafialny pw. św. Anny, murowany, z 1897 r.; na cmentarzu rzymskokatolickim (dawnym greckokatolickim) mogiły mieszkańców wsi zabitych przez UPA w l. 1943-44, także mogiła z tablicą upamiętniającą członków UPA poległych w 1946 r.

Wieprzowe Jezioro, gm. Tarnawatka, wieś na Roztoczu Środk.; w pobliżu wysychające jeziorko, z którego wypływa rzeka Wieprz – wg legendy w miejscu zrytym przez dużego wieprza.

Wierzbica, gm. Lubycza Król., nadgraniczna wieś na Równinie Bełskiej, w pobliżu kompleksu stawów w dol. Sołokiji; klasycystyczny dwór w d. majątku Lityńskich-Romerów z pocz. XX w.; kaplica grobowa Lityńskich z 1860 r., obok krzyż w miejscu d. cerkwi greckokatolickiej pw. św. Michała Archanioła z 1887 r., ufundowany przez byłych mieszkańców wsi pochodzenia ukraińskiego, wysiedlonych w 1947 r.

Wożuczyn, duża, rozczłonkowana wieś na Grzędzie Sokalskiej będąca do XVIII w. własnością kilku znanych rodow (Wożuczyńskich, Mierów, Wapińskich, Wydżgów); kościół parafialny Nawiedzenia NMP, barokowy, z l. 1742-50; pozostałości zespołu obronnego z XVI-XVII w. oraz rezydencjonalnego z XVIII w. – w tym ślady parku włoskiego (XVIII w.); z d. pałacu, który został zniszczony podczas I wojny światowej, zachowały się obeliski bramne; kurhany zwane „okopami szwedzkimi”, cukrownia z pocz. XX w., domy pracownicze i park podworski z 1770 r., tworzące osobną osadę.

Zaboreczno, gm. Krynice, wieś na pograniczu Roztocza Środk. i Padołu Zamojskiego, znana z dużej bitwy żołnierzy BCh i AK z Niemcami, stoczonej w lutym 1943 r. w ramach obrony Zamojszczyzny przed pacyfikacją; w miejscu bitwy zwanym Kolonią Partyzantów – pomnik z czarnego marmuru.

Zwiartów, gm. Krynice, wieś na Grzędzie Sokalskiej, znana niegdyś z pięknej rezydencji wiejskiej z parkiem angielskim zaprojektowanym w poł. XIX w. przez Stanisława Deboli; obecnie obiekt zajmuje 3 ha i składa się z: klasycystycznego dworu, budynków gospodarczych z pocz. XIX w. i parku o charakterze krajobrazowym.

Żulice, gm. Telatyn, wieś na Grzędzie Sokalskiej,; zespół pałacowo-parkowy o pow. 0,5 ha – późnoklasycystyczny dwór z XVIII/XIX w.; kościół paraf. z 1827 r., klasycystyczny pw. Podwyższenia Krzyża Św., zbudowany pierwotnie jako kaplica grobowa Makomaskich.