Przyroda na terenie powiatu tomaszowskiego

Najwyższą formą ochrony na terenie powiatu tomaszowskiego są parki krajobrazowe. Są to: Puszczy Solskiej, Krasnobrodzki oraz Południoworoztoczański. Inną formą ochrony przyrody występującą na terenie powiatu są rezerwaty (florystyczny: „Skrzypny Ostrów” (ze stanowiskiem modrzewia polskiego, gm. Tarnawatka), leśne: „Las Lipowy w Uroczysku Bukowiec” (gm. Jarczów), ”Jalinka” (gm.Lubycza Król.) ze skamieniałymi drzewami,”Przecinka” (ze starodrzewem bukowym, gm. Rachanie), „Zarośle” (ze starodrzewem jodły, gm. Tomaszów Lub.), torfowiskowy: „Nowiny” (gm. Susiec) stepowy: „Skarpa Dobużańska” (z roślinnością kserotermiczną gm. Tyszowce),”Machnowska Góra (gm.Lubycza Król.), geologiczny: „Piekiełko” (skupisko 68 głazów piaskowców kwarcytycznych), rezerwaty krajobrazowe: „Nad Tanwią” (gm. Susiec), „Czartowe Pole” (na pograniczu gmin Susiec i Józefów)).

Parki krajobrazowe

Krasnobrobrodzki Park Krajobrazowy /9390 ha/, utworzony w 1988 r. na obszarze Roztocza Środkowego; w pow. tomaszowskim znajduje się płd.-wsch. część Parku z kulminacją Wapielnia /386,5 m n.p.m./; w rzeźbie Parku dominują pasma wzgórz o wysokości do 350 m n.p.m., urozmaiceniem krajobrazu są paraboliczne wydmy i głębokie wąwozy; ponad połowę powierzchni Parku zajmują lasy, głównie bór świeży, w którym przeważa sosna a także jodła; w runie występują rzadkie rośliny górskie jak: widłak wroniec, narecznica szerokolistna, przytulia okrągłolistna a także gatunki środowisk torfowiskowych i kserotermicznych.

Południoworoztoczański Park Krajobrazowy, (1989r.), /20.376 ha/ powierzchni, z tego 4.139 ha w woj. podkarpackim; w krajobrazie przeważają spłaszczone pagórki porośnięte lasem, urozmaicone wciętymi dolinami, wąwozami i wydmami, tu znajdują się największe wzniesienia roztoczańskie w Polsce: Długi Goraj (391,5 m n.p.m.) oraz Wielki Dział ( 390,5 m n.p.m.) i Krągły Goraj (388,7 m n.p.m.); lasy zajmują 67 % pow. Parku, wśród nich cenne bory buczyny karpackiej i jodłowe; wśród ssaków występują: wydra, piżmak, tchórz, borsuk, łasica, kuna, gronostaj; przez Park prowadzą ciekawe szlaki turystyczne m.in. „Po bunkrach Mołotowa” /niebieski/.

Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej, /28,980 ha/, utworzony w 1988 r., na terenie ówczesnych województw: zamojskiego i przemyskiego; aktualnie płn.-wsch. część Parku leży w pow. tomaszowskim; najcenniejszą formą geologiczno – topograficzną jest krawędź Roztocza, przez którą przełamują się rzeki: Szum, Sopot, Jeleń, Tanew, Potok Łosiniecki, tworząc system małych wodospadów tzw. „szumów”; Park ma charakter typowo leśny, 85 % pow. zajmują bory sosnowe i inne; występują tu także torfowiska niskie i wysokie; w faunie spotyka się zwierzęta łowne, płazy, gady oraz rzadkie i chronione ptaki m.in.: perkozy, orlika krzykliwego, pustułkę, cietrzewia, puchacza, dudka, żurawia i bociana czarnego;

Rezerwaty Przyrody

„CZARTOWE POLE”

Rezerwat krajobrazowy o powierzchni 63,71 ha, utworzony w 1958r. w pobliżu miejscowości Hamernia, na pograniczu gmin Susiec i Józefów . Powierzchnia 26,66 ha jest objęta ochroną ścisłą (Leśnictwo Hamernia), reszta 37,05 ha podlega ochronie częściowej (Leśnictwa Karczmisko). Utworzony celem zachowania w naturalnym stanie odcinka potoku Sopot, w miejscu jego przełomu przez strefę krawędziową Roztocza Środkowego, wraz z pięknymi wodospadami, wypłukanymi przez wodę w piaskowcu trzeciorzędowym. Kaskady te są odmienne od spotykanych w rezerwacie „Nad Tanwią”. Trudno się w nich bowiem doszukać jakiejkolwiek regularności. Działanie wody na różnej odporności podłoże doprowadziło do silnego postrzępienia krawędzi wodospadów, nadając im niepowtarzalny charakter. Niemal całe dno doliny porastają naturalne lasy łęgowe, jedynie na małych wylesionych płatach zastąpione przez podmokłe łąki. Niższe partie zboczy pokrywa wilgotny bór sosnowo-jodłowo-świerkowy, w wyższych strefach przechodzący w jodłowy z domieszką sosen i świerków. Wierzchowiny zajmują bory sosnowe z udziałem mniej dorodnych jodeł i świerków. Z rzadkich roślin spotyka się m. in.: zanokcicę skalną i zieloną, narecznicę szerokolistną, paprotnik kolczysty, kruszczyk szerokolistny, storczyk plamisty, parzydło leśne, paprotkę zwyczajną, zachyłka Roberta. Z interesujących przedstawicieli fauny występuje tu płochacz pokrzywnica, pliszka górska.

„LAS LIPOWY W UROCZYSKU BUKOWIEC”

Rezerwat leśny częściowy o powierzchni 12,41 ha, utworzony w 1967 r. w pobliżu miejscowości Kolonia Hopkie, w gminie Jarczów, w nadleśnictwie Tomaszów Lubelski.

Utworzony został, celem zachowania fragmentu naturalnego lasu lipowego. Jeszcze na początku XX wieku gatunkiem panującym na obszarze obecnego rezerwatu był dąb, zaś domieszkę stanowił buk, lipa i grab. Silne mrozy zimą 1928/1929 r. spowodowały bardzo duże szkody w drzewostanach dębowych, ucierpiał również buk. Usunięto wówczas ponad 300 drzew. Taka sytuacja stworzyła warunki do rozwoju lipy, która w warunkach bardzo żyznego siedliska weszła w górne piętro stając się gatunkiem dominującym. Pojedyncze jej egzemplarze osiągają tu 100 cm obwodu (pomiar w pierśnicy, to znaczy na wysokości 1,3 m) i 29 m wysokości. Dąb jest obecnie w rezerwacie gatunkiem ustępującym, bardzo słabo odnawiającym się wskutek zacienienia. Kilka drzew ma charakter pomnikowy i osiąga 120 cm w pierśnicy oraz 29 m wysokości. Znaczny udział w drzewostanie rezerwatu ma buk, który miejscami tworzy piętro podokapowe, miejscami zaś jest gatunkiem współpanującym. Buk występuje na obszarze całego rezerwatu wykazując dużą dynamikę rozwoju i wytrzymując konkurencję grabu. Odnawia się w sposób naturalny. Około 10 buków ma charakter pomnikowy, osiągając 86-112 cm w pierśnicy i wysokość 28-35 m. W domieszce występuje również sosna, brzoza, wierzba, klon pospolity, jawor, osika, czereśnia i wiąz (górski i polny). Z roślin chronionych na terenie rezerwatu występują: wawrzynek wilczełyko, orlik pospolity, lilia złotogłów, podkolan biały, kruszczyk szerokolistny, listera jajowata i gnieźnik leśny.

„NAD TANWIĄ”

Rezerwat ścisły, krajobrazowy, o powierzchni 41,33 ha, utworzony w 1958r. koło wsi Rebizanty, w gminie Susiec. Utworzony dla zachowania naturalnego stanu malowniczego i charakterystycznego krajobrazu doliny rzeki Tanew i potoku Jeleń, w miejscu ich przełomu przez strefę krawędziową Roztocza Środkowego. Największą osobliwością rezerwatu jest ciąg 24 progów powstałych w skalistym korycie, na zaledwie 200 m zakolu Tanwi. Tworzą one bardzo widowiskowe , choć niewielkie wodospady, zwane tu „szumami” lub „szypotami”. Są to wypłukane wodą progi tektoniczne, o wysokości kilkudziesięciu centymetrów, ułożone bardzo regularnie, zgodnie z kierunkiem spękań utworów kredowych Roztocza. Największy z nich znajduje się w sąsiedztwie rezerwatu na Jeleniu i ma ok.1,5 m wysokości. Bardzo malownicze są całe doliny obu płynących tu rzek . Dna dolin porastają łęgi olszynowe oraz miejscami olsy z udziałem jodły i świerka. Niższe partie zboczy porastają bory mieszane, wilgotne, jodłowo-świerkowe z dużą domieszką sosny, które w wyższych partiach stoków przekształcają się w bór jodłowy ze znaczną domieszką świerka i sosny. Wierzchowiny porasta bór sosnowy. Z gatunków chronionych i rzadkich występuje tu, rosnący dywanowo, widłak jałowcowaty oraz bez koralowy i porzeczka alpejska. Na torfowiskach przejściowych i niskich , przy ujściu Jelenia do Tanwi , można spotkać: przygiełkę białawą, bagnicę torfową, turzycę bagienną i strunową i rosiczki (okrągłolistną, długolistną i pośrednią). W rezerwacie gnieździ się wiele gatunków rzadkich ptaków, jak: pliszka górska, płochacz pokrzywnica, zimorodek i bocian czarny.

„NOWINY”

Rezerwat częściowy, torfowiskowy utworzony w 1999r., o powierzchni 3,80 a, w pobliżu wsi Nnowiny, w gminie Susiec. Rezerwat utworzony w celu zachowania roślinności wodnej i torfowiskowej bagienek śródleśnych. Obejmuje szereg niewielkich, bardzo płytkich jeziorek śródleśnych, otoczonych wąskim pasem torfowisk przejściowych. Jego sąsiedztwo stanowią młode drzewostany sosnowe. Z roślin chronionych i rzadkich występują tu: grzybień północny, rosiczki (okrągłolistna, pośrednia i długolistna), bagno zwyczajne, turzyca bagienna, bagnica torfowa, bobrek trójlistkowy.

„PIEKIEŁKO”

Rezerwat ścisły, geologiczny, o powierzchni 1,24 ha, utworzony w 1962 roku w pobliżu miejscowości Łaszczówka, w gminie i nadleśnictwie Tomaszów Lub. Utworzony dla zachowania skupiska 68 głazów narzutowych (piaskowce krzemieniowe) przyniesionych przez lodowiec. Największe z nich mają do 10 m obwodu. Powierzchniowe badania archeologiczne wykazały, iż jest to prawdopodobnie prasłowiańskie miejsce kultowe. Ma ono charakter budowli ziemnej, w postaci wałów o wysokości od 4 do 6 m, które obecnie mają u podstawy 20 do 30 m szerokości. Usypane są z pisaku i otaczają pierścieniem pole o średnicy ok. 50m.. Na nim, a częściowo i na wałach, pozornie bezładnie, spoczywają głazy. Na części z nich widoczne są miseczkowate zagłębienia, mogące być wynikiem ludzkiej działalności. Miejsce to nazwane jest przez miejscową ludność „Piekiełkiem” lub „Uroczyskiem”.

PRZECINKA”

Rezerwat leśny, o powierzchni 32,91 ha, utworzony w 1998 roku w miejscowości Werechanie, w gminie Rachanie. Utworzony celem ochrony pozostałości kompleksów starodrzewia bukowego z licznymi sędziwymi o okazałych rozmiarach drzewami, ok. 10 km poza absolutną granicą jego zasięgu. Największe kresowe stanowisko tego gatunku.

„SKARPA DOBUŻAŃSKA”

Rezerwat częściowy, stepowy o powierzchni 5,07 ha, utworzony w 1989 r. w miejscowości Mikulin, w gminie Tyszowce, położony na prawym zboczu doliny Huczwy pomiędzy Dobużkiem a Mikulinem. Celem jego utworzenia było zachowanie zbiorowisk roślinności kserotermicznej. W rezerwacie tym występuje wiele rzadkich roślin np.: oman wąskolistny i szorstki, turzyca niska, ożota zwyczajna, zawilec wielkokwiatowy, szczodrzec ruski, pajęcznica gałęzista, szparag, przetaczniki (ząbkowany, rozesłany i pagórkowy), pierwiosnka lekarska. Rośnie tu też, spotykany na Lubelszczyźnie jedynie w kilku stanowiskach – żmijowiec czerwony. W rezerwacie występują też bardzo licznie przedstawiciele fauny typowej dla tych stanowisk. Oprócz wielu gatunków owadów i ryjkowców żyje tu kolonia kilkudziesięciu susłów perełkowanych oraz tchórz stepowy.

„SKRZYPNY OSTRÓW”

Rezerwat częściowy, florystyczny , o powierzchni 1,77 ha utworzony w 1967 r. w nadleśnictwie Tomaszów Lub, w pobliżu siedziby leśnictwa Skrzypny Ostrów (2km), w gminie Tarnawatka. Został utworzony w celu zachowania fragmentu starego lasu naturalnego pochodzenia, ze stanowiskiem modrzewia polskiego. Modrzew polski jest endemicznym polskim gatunkiem występującym licznie tylko w Górach Świętokrzyskich., ubogie jego stanowiska rozsiane są głównie w pasie Wyżyn Środkowopolskich. Tak więc znajdujące się tu skupisko modrzewia jest stanowiskiem kresowym, jednym z najdalej wysuniętych na wschód. Liczy18 modrzewi o obwodach od 32 do 92 cm i wysokości od 29 do 36 m.. Jest zagrożone sukcesją buczyny, ponieważ obecne warunki siedliskowe znacznie utrudniają naturalne odnowienia. Dopiero , w roku 1990, po raz pierwszy w historii rezerwatu, zaobserwowano naturalne odnowienia modrzewia, co daje nadzieję na zachowanie go w rezerwacie. Rezerwat położony jest w obrębie kompleksu leśnego Werechanie. W drzewostanie przeważają: buk pospolity, dąb szypułkowy i sosna pospolita, w domieszce występuje: osika, grab zwyczajny, jodła pospolita i brzoza brodawkowata. Na wschód od rezerwaty przebiegają granice naturalnego, gromadnego zasięgu jodły (w odległości ok.3 km) i buka (ok.15km).

JALINKA

Rezerwat zlokalizowany w miejscowości Siedliska (gm. Lubycza Król.) w kompleksie leśnym przylegającym do granicy Państwa. Powierzchnia 3,80 ha. Ochroną objęte naturalne stanowisko grądowe z udziałem jodły, rzadkich i chronionych gatunków runa oraz skamieniałymi drzewami licznie występującymi – leśna ostoja genowa.

„ZAROŚLE”

Rezerwat leśny, o powierzchni 64,02 ha, utworzony w 1998 roku w miejscowości Ulów, w gminie Tomaszów Lub. Utworzony celem ochrony lasów jodłowo-bukowych (starodrzewu jodły 110-letniego , pojedyncze okazy do 130 lat), z udziałem sosny, świerka, grabu i lipy.

MACHNOWSKA GÓRA

Rezerwat  zlokalizowany w gminie Lubycza Królewska na północno-zachodnim stoku Machnowskiej Góry. Powierzchnia 25,30 ha. Ochroną objęte stanowisko roślinności kserotermicznej – florystyczna ostoja genowa.

Użytki ekologiczne

Użytki ekologiczne są to zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów, mających znaczenie dla zachowania unikatowych zasobów genowych i typów środowisk, jak: naturalne zbiorniki wodne i śródleśne „oczka wodne”, kępy drzew i Krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nie użytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamienie itp.

W powiecie tomaszowskim tą forma ochrony przyrody objęte są następujące użytki ekologiczne:

BIAŁA GÓRA

Użytek zlokalizowany na południowym stoku wzgórza między miejscowościami Justynówka i Majdan Górny ( gmina Tomaszów Lub.). Powierzchnia użytku – 20 ha. Jest to zbiorowisko roślinności kserotermicznej (popularnie nazywanej kresową) z licznymi gatunkami rzadkimi i chronionymi. Występuje tu między innymi: wisienka karłowata, miłek wiosenny, len złocisty, zawilec wielkokwiatowy, powojnik prosty, ożota zwyczajna, ostrożeń panoński, oman wąskolistny.

JEDLINA

Użytek zlokalizowany w miejscowości Potoki, w gminie Lubycza Królewska, w Nadleśnictwie Tomaszów Lub. Powierzchnia 13,92 ha. Celem ochrony jest zachowanie drzewostanów jodłowych i bukowo-jodłowych o charakterze zbliżonym do naturalnego, położonych przy północno-wschodniej granicy ich zasięgu występowania w Europie. Występuje tu ponad 100-letni drzewostan jodłowy.

JAŁOWCE

Użytek zlokalizowany w miejscowości Huta Lubycka, w gminie Lubycza Królewska, w Nadleśnictwie Tomaszów Lub. Powierzchnia 35,07 ha. Ochroną objęte halizny i płazowiny porośnięte w około 70% jałowcem pospolitym, często pomnikowych wymiarów (do 7 m wysokości i 40 lat)

ŻURAWCE

Użytek zlokalizowany na północno-zachodnim stoku Machnowskiej Góry w gminie Lubycza Królewska. Powierzchnia 3,45 ha. Ochroną objęte stanowisko roślinności kserotermicznej – florystyczna ostoja genowa.

STAWY ŁASZCZOWIECKIE

Użytek zlokalizowany na gruntach wsi Łaszczów i Nadolce ( gm. Łaszczów). Powierzchnia 103,27 ha. Ostoja fauny wodno-błotnej.

KORHYNIE

Użytek zlokalizowany na granicy gmin Jarczów i Lubycza Królewska na lewym zboczu doliny Sołokiji. Powierzchnia 5,74 ha. Ochroną objęte zbiorowiska roślinności kserotermicznej z bardzo bogatym stanowiskiem obuwika.

STAWY W TARNAWATCE

Użytek zlokalizowany w gminie Tarnawatka. Powierzchnia 500ha. Ochroną objęty kompleks stawów – ostoja fauny wodno-błotnej.

Wykaz pomników przyrody powiatu tomaszowskiego

Lp. Rodzaj pomnika Opis pomnika Lokalizacja
Gmina/miejscowość Bliższe określenie położenia
1. PD Jałowiec pospolity (Juniperus communis) o obw. 92cm i wys.7,5m g. Bełżec m. Bełżec II Na skraju miejscowości przy drodze polnej odchodzącej w bok od ulicy leśnej
2. PD Dąb szypułkowy (Quercus robur) o obw.300 cm. i wys.15 m g. Jarczów m. Kolonia Gródek przy drodze z cegielni do lasu w odl. 300 m od ściany lasu
3. GD 3 dęby szypułkowe (Quercus robur ) o obw.340,375,515cm i wys. 20-30m, oraz dąb czerwony (Quercus rubra) o obw. 270 cm, i wys.30m g. Krynice m. Krynice W parku podworskim obok ośrodka zdrowia
4. GD 26 lip drobnolistnych (Tilia cordata) o obw. od 250-320 cm i wys.18-25m, 3 buki pospolite (Fagus silvatica) o obw.215, 235,270 cm i wys.30 m, sosna wejmutka (Pinus strobus) o obw.330 cm i wys.30 m g. Krynice m. Zwiartów Park podworski
5. GD 15 lip drobnolistnych (Tilia cordata) o obw. od 24-470 cm i wys. 20m oraz 2 buki (Fagus silvatica) o obw. 290 i 300 cm oraz wys.25 m g. Krynice m. Antoniowka Lipy rosną w szpalerze po lewej stronie budynku Szkoły Podstawowej w Antoniówce, buki pospolite rosną na cmentarzu żołnierskim z września 1939 r.
6. A Aleja lipowa obejmująca 23 lipy drobnolistne (Tilia cordata) o obw. od 150-470 cm i wys.25 m oraz 2 jesiony wyniosłe (Fraxinus excolsior) o obw. 486, 541 cm i wys.23 m g. Krynice m. Dzierążnia Aleja ma kształt litery U, rośnie na terenie parku podworskiego w Dzierążni, u wylotu prawego ramienia alei rosną 2 jesiony
7. GD 26 dębów szypułkowych (Quercus robur) o obw. od 240-610 cm i wys.24-25 m g. Lubycza Król. m. Siedliska 6 drzew rośnie w oddz.273 leśnictwo Siedliska, 15 w oddz.372d, 5 za torami i w oddz.733a
8. PD Lipa drobnolista (Tilia cordata) o obw.310 cm i wys.14 m g. Lubycza Król. m. Siedliska Tomaszowskie przy zabudowaniach gospodarczych J.Kolasy
9. GD 4 lipy szerokolistne (Tilia platyphyllos) o obw. 305 cm, 315cm, 375 cm, 475 cm i wys.24 m g. Lubycza Król. m. Hrebenne w zespole zieleni na wzgórzu cerkiewnym
10. GD 2 lipy szerokolistne (Tilia platyphllos) o obw. 410 i 425 cm i wys.23 m, lipa drobnolistna (Tilia cordata) o obw.490 cm i wys.20m oraz sosna czarna (Pinus nigra) o obw.210 cm i wys.25 m g. Łaszczów m. Łaszczów Park podworski
11. PD Buk pospolity (Fagus silvatica) o obw.320 cm i wys.25 m g. Łaszczów m. Dobużek Park podworski
12. PD Buk pospolity (Fagus silvetica) o obw.470 cm i wys.25 m g. Łaszczów m. Łaszczów w parku pałacowym w odl. 100 m na północ od ruin pałacu
13. GD 9 lip drobnolistnych (Tilia cordata) o obw.210 do 545 cm i wys.20m, 2 jesiony wyniosłe (Fraxinus excolsior) o obw.335 i 390 cm i wys.25 m, 2 klony pospolite (Acer platanoides) o obw.267 i 320 cm i wys.25 m g. Rachanie m. Rachanie W parku podworskim obok budynków administracyjno-gospodarczych
14. PD Leszczyna turecka (Corylus colurna) o obw. w szyi korzeniowej 390 cm i wys. 18 m g. Rachanie m. Wożuczyn w parku pałacowym („ogród włoski”)
15. GD 2 lipy drobnolistne (Tilia cordata) o obw.270 i 210 cm i wys.20m , 2 dęby błotne (Quercus palustris) o obw.215, 160 cm i wys.20m, 5 modrzewi europejskich (Larix decidua) o obw.od 150 do 207 cm i wys.13 m. g. Rachanie m. Pawłówka Park podworski
16. GD Lipa drobnolistna (Tilia cordata) o obw. 380 cm i wys.20m , 2 topole białe (Populus alba) o obw. 480 i 395 cm i wys.28 m, dąb szypułkowy odmiana strzępolistna (Quercus robur Pectinata) o obw.125 cm i wys.20m g. Rachanie m. Wożuczyn Park pałacowy tzw. „ogród włoski”
17. PD Buk pospolity (Fagus silvatica) o obw. 389 cm i wys.25 m g. Susiec m. Łuszczacz na skraju lasu przy drodze Krasnobród- Łuszczacz w odl. 500 m od wsi Łuszczacz
18. GD 20 lip drobnolistnych (Tilia cordata) o obw. od 190 do 560 cm i wys.18 m g. Tarnawatka m.Tarnawatka 3 lipy rosną w parku podworskim, 8 lip drobnolistnych w szpalerze na podwórzu gospodarstwa hodowli zarodowej, 8 lip w alei do kościoła, 1 obok plebani.
19. GD 2 korkowce amurskie (Phellodendron amurense) o obw.142cm i 140cm i wys.12m g. Tomaszów Lub. m. Rogóżno Park podworski
20. GD 5 sosen pospolitych (Pinus silvestris) o obw. Od 210-285cm i wys.20m oraz 5 dębów szypułkowych (Quercus robur) o obw. od 258-416cm i wys.22 m g. Ulhówek m. Magdalenka Grupa drzew wśród pól w odległości 300m od drogi Lubycza Król.- Dyniska Stare- Tarnoszyn

użyte skróty:

  • PD- pojedyncze drzewo
  • GD- grupa drzew
  • A – aleja

Zobacz również: Turystyka